फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

 फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

व्होल्टेअर, मॉन्टेस्क्यू आणि रूसो

देकार्त, कॉम्टे आणि फूको

स्थलांतरितांनी केलाय सगळ्यांचाच फियास्को

फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

मानवी हक्क, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता

जगाला घालून दिला लोकशाहीचा पाया

स्थलांतरितांनी करून दाखवला रस्त्यावरचा राडा

जाळपोळ हिंसाचार अन् दिखाऊ क्रांतीचा लढा 

फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

आधी रेस आणि रिलीजनला 

दिलाय कायमस्वरूपी फाटा 

नंतर शरणार्थींनी लोकशाहीवर 

फिरवलाय झुंडीने वरवंटा

फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

लायसिते ते ग्रेट रिप्लेसमेंट थिअरी

अतिडावीकडच्यांना लागते जिव्हारी

ब्लॅकब्लॉक अन् निर्वासितांचा उद्रेक 

भूमिपुत्रांच्या नावे फेकाफेक

फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

राज्यक्रांतीने केला कधीकाळी राजेशाहीचा अंत

कठोर धर्मनिरपेक्षता आहे आता लोकशाहीची खंत

स्थलांतरितांच्या पिढ्यानपिढ्या झिजल्या इथे

नास्तिकता मात्र मूलनिवासींच्याच माथी

फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

हल्लीच उजव्यांचा झालाय श्रीगणेशा

मानवतावाद विरुद्ध देशाची अंतर्गत सुरक्षा

सुप्त लढा सांस्कृतिक की मानवतावाद

वाढतच राहणार कट्टरतेचा प्रमाद

फ्रान्सला आग लागली पळा पळा पळा

©️भूषण वर्धेकर

१९ ऑक्टोबर २०२६

पुणे

दयायाचिका आणि माफीनामे

 दया याचिका की माफीनामे 

मर्सी पिटिशन म्हणजे दयायाचिका किंवा दयेचा अर्ज. याची कायद्यात स्पष्ट तरतूद होती. ब्रिटिशकालीन फौजदारी प्रक्रिया संहितेच्या (Criminal Procedure Code - 1898) कलम ४०१ आणि ४०२ नुसार. हा दयेचा अर्ज शिक्षा माफ करण्यासाठी, कमी करण्यासाठी किंवा शिक्षेचे स्वरूप बदलण्यासाठी ब्रिटिश शासनाकडे तत्कालीन उच्चपदस्थ प्रशासकीय अधिकारी म्हणजेच व्हाईसरॉय वा गव्हर्नर किंवा थेट ब्रिटिश राजा/राणीकडे केली जाणारी औपचारिक विनंती होती.

अशा पद्धतीची मर्सी पिटिशन ही न्यायालयीन निकालानंतर प्रशासकीय पातळीवर उपलब्ध असणारी पूर्णपणे कायदेशीर व प्रमाणितप्रक्रिया होती, जी सर्व कैद्यांना उपलब्ध असली तरी तिचा अंतिम निर्णय ब्रिटिश राज्यकर्त्यांच्या स्वेच्छाधिकारावर अवलंबून होता. अर्थातच ब्रिटिशांनी राजकीय कैद्यांना याचा वापर करण्यास दिलेला असला तरी निर्णय लगेचच घेतला जात नव्हता. 

नेहमी सावरकरांना नावे ठेवली जातात मात्र अशा दया याचिका त्याकाळात बरेच क्रांतिकारकांनी केल्या होत्या. मात्र सावरकरांना शिव्याशाप देऊन बऱ्याच लोकांना आपापली नसलेली अक्कल पाझळायची असते. गुडघ्यात मेंदू असल्यामुळे होत असावे. त्यात मेंदूचा काय दोष डोक्यात भुसकट भरलेले असेल तर मेंदू डोक्यात त कसा राहील?

महत्त्वाचे म्हणजे एखाद्या घटनात्मक पदावरील व्यक्तींवर अश्लाघ्य भाषेत टीका केल्यास सरन्यायाधीशांच्या बाबतीत 'न्यायालयाचाअवमान' आणि राष्ट्रपती/राज्यपालांच्या बाबतीत 'विशेष मानहानी खटला' या शस्त्रांचा वापर करून कडक कारवाई केली जाते. अशावेळी खटला दाखल होऊ नये म्हणून माफी मागितली जाते किंवा दिलगिरी व्यक्त जाते. सभ्य भाषेत टीका करण्याचा अधिकार सर्वांना आहे, पण शिवराळ भाषा वापरल्यास किंवा चारित्र्यहनन केल्यास थेट कायदेशीर कारवाई होते. राष्ट्रपती सरन्यायाधीश आणि राज्यपाल ही संविधानिक पदे आहेत. लोकशाही आहे म्हणून त्यांना अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या नावाखाली काहीही बोलायचे नंतर सारवासारव करत बसायचे असे कसे चालेल?

सीआरपीसी कलम १९९ किंवा आताचे बीएनएसएस कलम २२७ आणि आयपीसी ४९९,५०० कलम किंवा आताचे बीएनएस ३५६ कलमनुसार डिफेमेशन म्हणजे मानहानी अंतर्गत गुन्हा दाखल केला जातो. अशी माहिती गुगल वर सहजपणे उपलब्ध आहे. एआयच्या जमान्यात चॅटजीपीटी जेमिनी ग्रोक डीपसीक क्लाउडे वगैवर विचारले तरी मिळेल. 

सध्या वैचारिक नैराश्य इतके वाढले आहे कित्येकांचे की सावरकरांनी माफीनामे दिले वगैरे बोलले लिहिले की पुरोगामी बाप्तिस्मा दिला जातो. यामुळे अस्सल पुरोगामी विचार बदनाम होतात. ढोंगी, बाजारू आणि धंदेवाईक सुमार पुरोगामी सध्या सर्वत्र पसरलेले आहेत त्यामुळे दयायाचिका आणि माफीनामा किंवा दिलगिरी व्यक्त करणे यावर प्रकाश टाकण्यासाठी हा लेखन प्रपंच.

गेली काही वर्षे आपल्या विचारांचा सत्ताधारी नाही हे दुखणे पार खोलवर रूजलेले आहे. या पुढील प्रो मॅक्स लेव्हल म्हणजे ज्या राजकीय पुढाऱ्यांची वेळोवेळी भलामण पाठराखण केली तेच हिंदुत्ववादी कंपूत जाऊ बसले आहेत आपापली स्थानिक मक्तेदारी टिकवण्यासाठी. यातही काही गटतट असे आहेत की सत्तेत कोणीही येवो आम्ही असतोच पाठीराखे सारखे चिरकुट राजकीय संघटना आणि ओढून ताणून सामाजिक चळवळी भासवणारे तत्सम घटक पार बरबटलेले आहेत. त्यामुळे सार्वजनिक जीवनात एखाद्या चौकापुरते आस्तित्व असणारे तर अगतिक झाले आहेत. अशा परिस्थितीत मग सोय होते ती सॉफ्ट टार्गेट निवडून आपापली बौद्धिक भडास बाहेर काढण्यासाठी जवळचे असतात सावरकर टिळक वगैरे नेते. कारण ते ब्राम्हण होते हीच अशा लोकांच्या बुद्धीमत्तेची क्षमता आणि अर्धाछटाक समज! हेच कारण आहे की सावरकरांना पेन्शन. दयायाचिका वगैवर दुषणं देण्यात येतात. लोकमान्य टिळकांना भटमान्य म्हणून हिणवले जाते. एकुण ब्राह्मणांचा द्वेष केला जातो  ब्राह्मणी व्यवस्थेविरोधात लढताना. अशी मंडळी राजकारणात वैचारिक दृष्ट्या यशस्वी झाली नाहीत कधीच होणार पण नाहीत . कारण सत्ता असेल तोपर्यंत यांचा सोकॉल्ड पुरोगामी विचार जीवंत असतो सत्ताधारी बदलले की धुळधाण होते अशा लोकांची.  बाकी राजकीय पुरोगामी लोकांची सांस्कृतिक हाराकिरी तर झालीच आहे आताशा समाजिक हाराकिरी होतेय. 

©️भूषण वर्धेकर

१७ ऑक्टोबर २०२६

पुणे

ओ भाऊ…

 ओ भाऊ…

ओ भाऊ…

तुम्ही भूमिका घ्या 

पण अट मात्र एकच 

आम्हाला आवडेल अशीच घ्या!

ओ भाऊ…

तुमचं म्हणणं मांडा

पण अट मात्र एकच 

आम्हाला पटेल असंच मांडा

ओ भाऊ…

तुमचा हक्क सांगा

पण अट मात्र एकच 

आम्ही जे सांगतो त्यावरच मांडा

ओ भाऊ…

तुमचा अधिकार ओरबाडून घ्या 

पण अट मात्र एकच 

आम्ही जे ठरवू तेच तुम्ही ओरबाडा

ओ भाऊ… 

जनहिताच्या मुद्यांसाठी रस्तावर या

पण अट मात्र एकच 

आमचेच मुद्दे तुम्ही उचला

ओ भाऊ…

क्रांती करायला तयार व्हा

पण अट मात्र एकच 

जी आम्ही सांगतो तीच क्रांती करा

ओ भाऊ…

तुमचा विचार मांडा

पण अट मात्र एकच 

आमच्या विचाराशी सुसंगत ठेवा

ओ भाऊ…

पेटून उठून बंड करा

पण अट मात्र एकच 

काडी आमचीच पेटवा

ओ भाऊ..

रक्तरंजित संघर्षात सामील व्हा 

पण अट मात्र एकच 

आम्ही सांगू त्याचात रक्तपात करा

ओ भाऊ…

सामाजिक बदलांना सज्ज व्हा 

पण अट मात्र एकच 

आम्ही सांगतो तोच बदल करा

ओ भाऊ…

ज्वलंत मागण्यांसाठी एकत्र या

पण अट मात्र एकच 

आमच्याच मागण्या पुढे करा

ओ भाऊ…

विषमता संपवायला एकजूट करा 

पण अट मात्र एकच 

आम्ही ठरवू तीच विषमता 

ओ भाऊ…

लोकशाही वाचवण्यासाठी मतदान करा 

पण अट मात्र एकच 

आम्ही सांगू त्यालाच मतदान करा 

©️भूषण वर्धेकर

११ ऑक्टोबर २०२६

पुणे 

दहावी नापास

गावच्या शाळेतील दहावीला वारंवार नापास झाल्याने नापासगाडग्यांनी शाळेवर मोर्चा काढला. पास होत नाही म्हणजे शाळाच आमच्या पेपरात फेरफार करून आम्हाला नापास करतेय म्हणून आरडाओरडा केला. गावातील शिक्षक गावकरी सगळे ओळखत होते कोण किती हुशार आहे ते. पण गावातील लोक भावच देईना! कोणी दखल घेईना!

आता डायरेक्ट नापास पोरांचे थवेच्या थवे बोर्डाच्या लोकांवर आक्षेप घेऊ लागले. गावागावातील नापास विद्यार्थी तालुक्याच्या ठिकाणी जाऊन नापास झालेल्या विद्यार्थ्यांना सोबत घेऊन जिल्ह्यात गेले आंदोलन करायला. कुठे तर डायरेक्ट शालांत परिक्षा घेणाऱ्या संस्थेत- बोर्डात! आरोप काय तर - तुम्ही पेपर अवघड काढता आम्ही पास होऊ नये म्हणून. बोर्डातील सर्व कर्मचारी अधिकारी आणि तालुक्या-जिल्ह्याचे सर्व लोक ओळखत होते हे जे चालूय हे फक्त स्वतःच्या हाराकीरीला लपवण्यासाठी तडफड चालू आहे. कारण नापास झालेल्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या घरच्यांना काय ना करतरी कारणं काढून दिवस ढकलून दाखवायचे आहे बघा आम्हाला बोर्डातील सगळे मिळून नापास करतात.

बिचारे आईबाप नातेवाईक सगळ्यांना माहीत असते आपलीच अवलाद काय लायकीची आहे पण करणार का? सुधारण्याचे वय गेले की हातात काहीच राहत नाही. त्यांनी एकदा दोनदा सांगितलं की असल्या गोष्टी करून वेळ वाया घालवू नका. त्यापेक्षा अभ्यास करा पुढच्या वेळेस चांगले मार्क मिळतील. पण ऐकतील कशाला? नापास निगरगट्ट लोकांना नवीन विषय मिळाला होता दिवस ढकलण्यासाठी. त्यांना पण माहिती होते की अभ्यास करूनच पास होऊ. पण अभ्यास करायला ना बुद्धी चालायची ना मनापासून इच्छा होती. त्यामुळे आम्ही नापास झालो कारण बोर्डाने आम्हाला नापास केलं हे रेटायला सोपं होतं अभ्यास करण्यापेक्षा! बरं अशी नापासगाडगी मंडळी गाव, तालुका, जिल्हा, राज्य आणि राष्ट्रीय पातळीवर भरपूर होती. हळूहळू हे प्रस्थ वाढले आणि सगळ्या नापासांना हुरूप आला होता की अभ्यास न करता बोर्डावर आक्षेप घेऊन आपण पास होऊ शकतो. मग काय सगळेच मनातून हारलेले एकत्र आले एकमेकांना समजून घेत आपापली खोटी समजूत काढत दिवस ढकलण्यासाठी.

जनतेला पण सवयीचे झाले होते की परीक्षा संपली की अशी नापास मंडळी वर्षभर हेच उद्योग करतात म्हणून. जे सुधारू शकत नाहीत त्यांना समजावून सांगणे म्हणजे पालथ्या घड्यावर पाणी! म्हणून जनता पण लक्ष देईनाशी झाली. ज्यांना दुनियादारी कळाली होती ते नापास लोकांच्या कचाट्यात सापडले नाहीत आपापल्या पद्धतीने करिअर घडवून पुढे गेले. नापास झालेल्या कुटुंबाला काळजी होती पुढच्या पिढ्या जर पास झाल्या नाहीत तर काय होणार? म्हणून घराण्याची इभ्रत वाचावी म्हणून ते पण नापास पोराटोरांच्या आंदोलनाला पाठिंबा देत होते नाइलाज म्हणून!

©️भूषण वर्धेकर

पुणे 

आदगावचा मस्कऱ्या

 आदगावचा मस्कऱ्या

आदगाव म्हणून आटपाट नगर सारखे समृद्ध गाव होते पुस्तकातील गोष्टी प्रमाणे. तसं लोकशाहीवादी गाव पण उद्योगपती ठरवायचे लोकशाहीत कोण आदगावचा कारभार चालवणार ते! कारण कारभारी नामधारीप्रमुख फक्त. बाकीचे उद्योगपती कारखानदार व्यवसायिक आणि धंदेवाईक लोकांची जंत्री आदगावचा कारभार चालवायची. आदगावच्या या पडद्यामागच्या कारभारी लोकांच्या पार्श्वभागात लय मोठा किडा वळवळत होता कुठल्याही आजूबाजूच्या गावातील भांडणतंट्यात नाक खुपसून आपापली दुकानदारी चालू ठेवायची. अशा पडद्यामागे राहून सगळ्यांच्या गुंतवणूकीवर वाढलेला वाढीव नवा उमदा व्यवसायिक धंदेवाईक कारखानदार भांडवलदार म्हणजे मस्कऱ्या. 

या मस्कऱ्याला कायबी करून दूरवरच्या गावात काड्या करण्यासाठी एन्ट्री घ्यायची होती. या दूरवरच्या गावचा नवा सरपंच नरूशेठ लय तालेवार माणूस. लय जणांच्या पुंग्या टाईट करून सलगपणे पंचवीस वर्षे वाड्या वस्त्या पासून ते गावचा सगळा कारभार पाहत होता. दिसलं पब्लिक की ठोक भाषण आला कॅमेरा की देऊन पोझ काढ फोटो हे लय भारी जमायचे गड्याला. त्यागावच्या लोकांना पण लय अप्रूप होते की कसलीही राजकीय पार्श्वभूमी नसताना एकमाणूस सलगपणे पन्नास वर्ष सामाजिक आणि राजकीय जीवनात काम करतो त्यापैकी पंचवीस वर्षे प्रमुख म्हणून कारभार बघतो. गावघराण्याच्या राजकीय लोकांना पण कालांतराने जनता झिडकरते. पण नरूशेठ लय जबरी रसायन होतं. जनतेचे आशीर्वाद आणि प्रचंड राजकीय इच्छाशक्ती लागते. काही लोकांना प्रचंड अतिप्रचंड राजकीय इच्छाशक्ती असते पण जनाधार मिळत नाही तर काही लोकांना प्रचंड जनाधार मिळतो पण पदे मिळत नाहीत चालायचंच नशीब असतं एकेकाचे! 

लोकशाही मार्गाने गावातील कारभार सुरू होता पण काही सामाजिक सांस्कृतिक राजकीय लोकांना मात्र नरूशेठ लय खुपायचा डोळ्यात! आदगावच्या मस्कऱ्याने एकदा दोनदा नरूशेठची भेट घेतली होती आणि हवाबाजी पण केली होती. त्याचं काय झालं की मस्कऱ्याला दिडशेपेक्षा जास्त गावांमध्ये पसरलेल्या व्यवसाय धंद्याचा पसारा नरूशेठच्या गावात मांडायचा होता. पण गावातील पिढ्यानपिढ्या धंदा व्यवसाय करणाऱ्या लोकांना तो गावातच नको होता. गावातील लोकांना अन्न वस्त्र निवारा वगैरे प्राथमिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी आजूबाजूच्या गावावर अवलंबून राहावं लागत होतं. गावकीकरण झालेल्या काळात तशी तडजोड करून ठेवली होती आधीच्या कारभाऱ्यांनी. गावकीकरण झाल्यानंतर गावात तशी समृद्धी पण आली होती तशीच बरबादी पण झाली होती. कोण बरबादी दाखवतो तर कोणी समृद्धी! गावकीकरणाचा मिड एज क्रायसिस सुरु झाला होता. त्यामुळे यावेळी नरूशेठचा फोकस एकच होता गावातीलच व्यवसायिक धंदेवाईक कारखानदार उद्योगपती लोकांच्या हातात गावातील कारभार सोपवायचा. यामध्ये नरूशेठचे लाडके दोडके सगळे होते. लाडका अदुभाऊ तर दिसला धंदा की टाक भांडवल येतोय व्यवसाय की टाक कंपनी करत सगळीकडे धुमाकूळ घातला होता. आधीपासूनच गावात टाटियाशेठ , बज्याभाऊ, बरल्याभाऊ, मह्याभाऊ, वड्याभाऊ, अबुभाऊ तगडे लोक मैदानात पाय रोवून बसले होते. अदुभाऊ वर सगळेच जळत होते बिचारे! जळकुकडे! 

आता खरंच लय भारी गॅटमॅट होणार होतं. मस्कऱ्याला गावात जर व्यवसाय धंदा बिंदा करायला लायसन परमिशन जर मिळाली तर! अबुभाऊ ला टसल होणार होती. अबुभाऊ ने गावाच्या पूर्वाश्रमीच्या कारभाऱ्यासोबत आधीच झांगडगुत्ता करून लय लय बेकार घुसखोरी केली होती सगळीकडे. तसा अबुभाऊ ला काही फरक पडत नव्हता गावकारभार कोण चालवणार ते. येऊ द्या कुणीबी हाय तगडे आमीबी! असा सगळा देऊन-घेऊन, खाऊन-पिऊन कारभार करायची नवी संस्कृती कधीचीच जन्माला घातली होती. असा गावात पाया घातला अबुभाऊ ने आता कळस चढवत होता अदुभाऊ! गावाच्या भल्यासाठी सगळे मस्कऱ्याला गावात येऊन बस्तान मांडून देऊ नका म्हणून सगळे जाणकार मनोमन सांगत होते. कारण मस्कऱ्याने दिडशेपेक्षा जास्त गावांत व्यवसाय धंदा जरी वाढवला असला तरी बांध वाढवून शेत आत घेण्याऱ्या काही गावांमध्ये टपून बसलेल्या गावढापी लोकांची मस्कऱ्याची चांगली गट्टी भट्टी जमली होती. तुमघ्या बांध वाढवून शेती आत करतो मी सातबाऱ्याचा कारभार तालुक्यात नेऊन. कारण तहसील कचेरीत सगळे बाबू आदगावच्या तुकड्यांवर जगत होते. तू वाढव तुझं गाव जो अडेल त्याला नडेल नायतर मी डायरेक्ट तोडेल असा साधा सोपा नियम होता मस्कऱ्याचा. सगळ्यांच्या गावकारभारात नाक खुपसून काड्या करायचा. तशी कागाळ्या करण्याची जातखोड मोडायची कठोर तपश्चर्या नरूशेठ आणि कंपनी करत होती लय दिवसांपासून. गावातील लोकांची पण मूकसंमती होती त्यामध्ये. कारण गावातील बांधावरून दोन तुकडे आधीच झाले होते ती भळभळती जखम नरूशेठ आणि कंपनीसाठी कायमस्वरूपी होती. तेव्हाच उग्र मवाळ जहाल मधाळ गटातटांना एकत्र बांधून नरूशेठ आणि कंपनी गावपातळीवर पाळमुळं घट्ट रोवून उभी होती. 

आदगावच्या मस्कऱ्याला समजून चुकले होते आदगावचा भुऱ्या केसाचा गावकारभाऱ्याला आदगावचेच गावकरी लय वैतागले आहेत ते. पुढच्या वेळी त्यो आणि त्याची पाटीलकी तोंडवर आपटणार म्हणून! यासाठी घायकुतीला येऊन कायबीकरून नरूशेठला बाटलीत उतरवून गावात व्यवसाय धंदा सुरू करायचा आणि निवांत दाणा, पाणी, चारा, कडबा कुट्टी वाटत बसायचे हेच मस्कऱ्याला वाटत होते. झालं जे हाय मनात गचकन आलं तोंडात. आजूबाजूच्या गावांमध्ये पण बबाल केलं नरूशेठ मुद्दाम मला गावातल्या लोकांना सेवा करण्याची संधी देत नाही ते. ही संधीसेवा फक्त लाडक्या दोडक्यांसाठी राखून ठेवली आहे म्हणून. एकच बबाल झालं. याचा फायदा घेणारी मंडळी तरबेज होती पण साशंक होती. कारण मस्कऱ्याला संधी दिली तर आपल्याला नागडं करून पळवंल याची मनातून खात्री होती. एक नागडं उघडं बारकं पोरगं होतं गावागावत वाड्यावस्त्या जोडो म्हणत फिरत सोतं. गावपाटलाचा पणतू हीच त्याची खरी ओळख. त्याला काय कुठून अवदसा आठवली आणि मस्कऱ्याला रेड कार्पेट घालून बोलवायला आतूर झाला. जुने जाणकार गावपाटलाचे आदर करणारे पण मनापासून नको व्हायला असं म्हणत होते पण काय पण करायचं नरूशेठला घालवायचं हेच सगळ्यांना पायजे होतं. बाहेरगावच्या पावण्याकडून साप मेला तरी चालेल नंतर तीच काठी पावण्यानी सगळ्यांच्या ढुंगणात घालून ठेवली तरी चालेल पण नरूशेठ नको हीच मनोमन सदिच्छा होती गावातील असंतुष्ट लोकांची.

गावकरी मात्र निर्धास्त होते एकतर कमालीचा विश्वास किंवा अज्ञान! यावेळी मात्र नरूशेठ आणि कंपनी ची सत्व तत्व परिक्षा होती. यावेळी पडद्यामागचे काही कलाकार कागाळ्या करायला तयार होते रोजंदारी चालण्यासाठी. खरी परिस्थिती काय आहे आणि काय होईल हे समजण्यासाठी सगळेच उत्सुक होते. अबुभाऊ अदुभाऊ नरूशेठ आत्मनर्भर ते गावनिर्भर साठी काय करणार याकडे सगळयांचे लक्ष लागले होते.

©️भूषण वर्धेकर

९ ऑक्टोबर २०२६

पुणे 

आजचा गांधीवाद

गांधीजयंतीच्या दिवशी गांधीजींची हत्या करणाऱ्याचा उल्लेख करून शिव्याशाप देऊन , आगपाखड करण्याचा अट्टाहास कशासाठी? ही वैचारिक हतबलता आहे की बौद्धिक दिवाळखोरी? किमान अस्सल गांधीवाद्यांनी तरी नथूरामाचा अनुल्लेख करून गांधीजींचे तत्त्वज्ञान कसे आज रिलेव्हंट आहे यावर काथ्याकूट करावा. गांधीवादी विचार आज जागतिक राजकारणात फक्त पाठ्यपुस्तकी आदर्श आहे. कारणं काय आहेत? अहिंसेचे तत्वज्ञान शिकवण्याची खरोखरच गरज आहे ती जिहाद्यांना. ज्यांनी जगभर हिंसा घडवून उत्पात माजवला आहे. हिंसेला चालना देणाऱ्यांना अहिंसेचे महत्व पटवून देण्याचे काम होत नाही ही राजकीय अपरिहार्यता आहे की मानसिक गुलामगिरी?

तुम्ही अहिंसात्मक विचार मांडा पण स्वसंरक्षणार्थ समोरच्याला चितपट करायचे सामर्थ्य पण गरजेचे आहे आजच्या जगात. थडाथड थोबाडीत खायच्या अन् मी कसा अहिंसक आहे हे दाखवणे म्हणजे गांधीवाद नव्हे. गांधीवाद म्हणजे सर्वसमावेशकता. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रम्हचर्य, अपरिग्रह, शरीरश्रम, अस्वाद, निर्भय, सर्वधर्मसमभाव, स्वदेशी आणि अस्पृश्यता निर्मूलन ही आदर्शवादी मूल्ये. गंमतीचा भाग म्हणजे यातील बरीच मूल्ये आजच्या काळात कालबाह्य झालेली आहेत. ती का झाली कशाने झाली यावर चर्चा व्हायला पाहिजे. एखादे तत्त्व कालबाह्य होऊ नये म्हणून प्रयत्न करणे गरजेचे आहे की तत्वे निकालात काढली की रडारड करणे करजेचे?

गांधी केवळ एक व्यक्ती नाही तर एक इकोसिस्टम आहे. हे ज्यांनी जाणले आणि स्वार्थासाठी वापरले ते राजकीय धुरंधर आहेत. बाकीचे मानसिक गुलाम. अस्सल गांधीवादी जे कोणी आहेत त्यांना मनोमन मान्य असेल की अशा राजकीय धुरंधर लोकांनी गांधीजींच्या तत्त्वज्ञानाची विल्हेवाट लावली आहे. कसलाही राजकीय हेतू मनात न ठेवता अनेक सामाजिक संघटना आणि व्यक्ती यांनी खऱ्या अर्थाने गांधीवाद जोपासला आहे. 

ढोंगी पुरोगामी लोकांची आगतिकता दिवसेंदिवस वाढत जाणार आहे. एकीकडे ज्यांना राजकीय पाठबळ दिले त्यांनी ढिगभर माती खाल्ली, दुसरीकडे सध्याच्या राजकीय परिस्थितीत जागतिक पातळीवर होणारे राईट विंग पॉलिटिकल इनक्लिनेशन! मग गांधींचा मुखवटा लावून जनतेची फसवणूक करणारे आणि जागतिक राजकारणात गांधी आमचे आदर्श आहेत असे म्हणत युद्धखोर अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामांनी गांधीजी हे आपले वैचारिक आदर्श असल्याचे उघडपणे सांगणारे यात काही फरक नाही. कोणी गावपातळीवर गांधी वापरतात तर कोणी जागतिक पातळीवर! वैचारिक विरोधाभास असा असतो. बऱ्याचदा लोकांना प्रशंसक आणि कट्टर यातील फरक माहीत नसतो. तुम्ही कट्टर असाल तरच आमच्यातील हा वैचारिक कर्करोग आहे. काही गांधीवादी लोकांना संपूर्ण जगाने गांधीवादी झाले पाहिजे अशी दिवास्वप्ने पडतात. 

थोडे डार्क सायकॉलॉजीच्या अनुशंगाने विचार करू. बिहेविअरल मॅनिप्युलेशनमधील एक संकल्पना आहे, इंडॉक्ट्रिनेशन. याचा अर्थ एखाद्या व्यक्तीच्या मनात विशिष्ट विचार, तत्त्वे किंवा श्रद्धा म्हणजेच बिलीफ्स इतक्या पद्धतशीरपणे आणि खोलवर रुजवणे की, ती व्यक्ती त्या विचारांवर कोणतीही शंका न घेता, प्रश्न न विचारता विश्वास ठेवू लागते. एकदा का तो 'स्ट्रॉंग बिलिव्हर' तयार झाला, की मग त्या व्यक्तीकडून हवं तसं, हव्या त्या वेळी काम करवून घेणं किंवा तिला मॅनेज करणं अत्यंत सोपं जातं. हे जसं व्यक्ती बाबतीत होतं तसंच समुह किंवा समाजाच्या बाबतीत  पण होतं. इन्स्टिट्यूशनल इंडॉक्ट्रिनेशन. यामध्ये इकोसिस्टमचा वापर करून समाजाच्या मनावर काही ठराविक मूल्ये, विचार बिंबवले जातात. ही 'बिलीफ सिस्टीम' इतकी भक्कम केली जाते की, पिढ्यानपिढ्या लोक त्यावर प्रश्न उपस्थित करण्याचे धाडस करत नाहीत. ही बिलीफ सिस्टीम राजकीय व्यक्तीकेंद्रित असेल तर हिरो वर्शिप केली जाते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी राजकारणातील हिरो वर्शिप लोकशाहीसाठी कशी घातक ठरू शकते याचा इशारा दिला होता. गांधीजींच्या काही धूर्त अनुयायांनी गांधींना देवत्व बहाल केलं आणि तुम्ही गांधीजींचे फक्त प्रशंसक न होता गांधीवादी असाल तर खरे गांधीविचाराचे पाईक असा दूधखुळा समज दृढ केला. गांधीजींची त्यांच्याच अनुयायांनी जी राजकीय परिप्रेक्ष्यात वैचारिक मांडणी बिघडवलेली आहे ती आता बदलता येणार नाही. तशी बदललेली राजकीय प्रस्थापितांना चालणार नाही. याचे महत्त्वाचे कारण म्हणजे कॉंग्रेसमधील प्रस्थापित नेत्यांनी घराणेशाही मजबूत करण्यासाठी गांधींना वापरले. हे नाकारता येणार नाही. भले तुम्ही गांधीवादी असा किंवा नसा, या देशात राजकीय गरजा पुर्ण करण्यासाठी गांधीजींचा उल्लेख करावाच लागतो. 

©️भूषण वर्धेकर

२ ऑक्टोबर २०२६

पुणे